Haiga (俳画) là một loại hình nghệ thuật truyền thống độc đáo của Nhật Bản. Từ “hai” liên quan đến haiku, còn “ga” có nghĩa là hội họa. Vì vậy, haiga có thể hiểu là “hội họa đi cùng thơ haiku”.
Haiga không phải một thể thơ độc lập mà là sự kết hợp giữa thơ, tranh và/hoặc thư pháp. Một cách đơn giản, có thể hiểu bài thơ haiga thường gồm một bài haiku ngắn và một hình ảnh minh họa. Tuy nhiên, tranh không có nhiệm vụ mô tả lại đầy đủ nội dung bài thơ. Tranh và thơ thường bổ sung, gợi mở hoặc tạo nên những liên tưởng mới cho nhau.
Thể tranh – thơ Haiga bắt đầu phát triển mạnh tại Nhật Bản vào thời Edo, khoảng thế kỷ XVII. Thiền sư – thi sĩ Matsuo Bashō có ảnh hưởng quan trọng đối với tinh thần haiga. Nhiều môn đệ và các haijin sau ông cũng đồng thời sáng tác hội họa. Một đại diện nổi tiếng của nghệ thuật haiga là Yosa Buson. Buson vừa là một đại sư haiku, vừa là một họa sĩ tài năng.
Tranh haiga truyền thống thường được vẽ bằng mực tàu trên giấy hoặc lụa. Nét vẽ thường giản dị, phóng khoáng, tự nhiên và không quá chú trọng chi tiết. Khoảng trống trong tranh có vai trò quan trọng không kém những hình ảnh hiện hữu, giúp người xem tự tưởng tượng và tiếp tục hoàn thiện tác phẩm.
Haiga đề cao tinh thần wabi-sabi: vẻ đẹp của sự giản dị, vô thường và không hoàn hảo. Tác phẩm cũng thể hiện nguyên lý yūgen: vẻ đẹp sâu kín, mơ hồ và khó diễn đạt.
Nội dung haiga thường gắn với thiên nhiên, mùa, đời sống thường nhật và cảm xúc thoáng qua. Con người trong haiga thường xuất hiện nhỏ bé giữa không gian thiên nhiên rộng lớn. Chữ viết trong haiga cũng là một yếu tố tạo hình, không chỉ dùng để truyền đạt ý nghĩa. Haiku, thư pháp và hội họa cùng tạo nên nhịp điệu thị giác hài hòa.
Trong thế giới hiện đại, Haiga có thể sử dụng màu nước, nhiếp ảnh, đồ họa hoặc hình ảnh và chữ viết kỹ thuật số. Tuy phương tiện biểu hiện có thể thay đổi, nhưng haiga vẫn giữ tinh thần cô đọng, thanh thoát và giàu tính ẩn dụ. Có thể nói, haiga là nơi thơ được nhìn thấy, còn hội họa thì được lắng nghe bằng tâm tưởng.
Có khá nhiều tác phẩm trên thế giới giới thiệu về haiga. Có thể kể đến các tác phẩm quan trọng sau đây:
- Haiga: Takebe Sōchō and the Haiku-Painting Tradition của Stephen Addiss là công trình nghiên cứu quan trọng về lịch sử haiga Nhật Bản, tập trung vào họa sĩ–thi sĩ Takebe Sōchō. Đây là cuốn nên đọc đầu tiên nếu muốn nghiên cứu haiga một cách hệ thống. Sách được xuất bản từ 1995.
- The Art of Haiku: Its History through Poems and Paintings by Japanese Masters của tác giả Stephen Addiss trình bày lịch sử haiku thông qua thơ, thư pháp và tranh của các bậc thầy Nhật Bản. Quyển sách đặc biệt hữu ích để nguòi đọc hiểu được mối quan hệ giữa haiku và haiga, Nhà Xuất bản Shambhala, 2022
- The Wanderer Brush của Ion Codrescu, Tuyển tập haiga đương đại của Ion Codrescu, một nghệ sĩ haiga nổi tiếng người Romania. Sách thể hiện sự giao thoa giữa mỹ học Nhật Bản và cảm quan nghệ thuật châu Âu. Sách được xuất bản năm 2020
- The Illustrated Book of Japanese Haiku: A Journey Through the Seasons in Verse and Image – William Scott Wilson; tranh của Manda.
Scahs giới thiệu hơn 385 bài haiku của trên 100 thi sĩ Nhật Bản, được trình bày bằng nguyên tác, phiên âm, bản dịch tiếng Anh và 30 tranh haiga. Sách xuất bản năm 2024
Cũng có nhiều blog trên thế giới chuyên trình bày các bài thơ haiga. Trong đó có thể kể đến một số trang web và blog đáng tin cậy sau đây về haiga – nghệ thuật kết hợp thơ haiku với hội họa, nhiếp ảnh hoặc hình ảnh kỹ thuật số:
- DailyHaiga: Tạp chí trực tuyến chuyên biệt về haiga bằng tiếng Anh. Trang thường giới thiệu mỗi ngày một tác phẩm, gồm haiga truyền thống, tranh vẽ, ảnh-haiku và haiga kỹ thuật số. Đây cũng là nơi phù hợp để tham khảo trước khi gửi tác phẩm.
- Haiga Galleries – The Haiku Foundation, một trong những kho haiga có giá trị nhất hiện nay. Các phòng tranh giới thiệu cả haiga theo phong cách cổ điển lẫn những hình thức hiện đại như photo – haiga và nghệ thuật số.
- Contemporary Haibun Online: Tạp chí uy tín về haibun, tanka và haiga. Mục Haiga Gallery được tuyển chọn kỹ, rất hữu ích để nghiên cứu mối quan hệ “liên kết và chuyển ý” giữa thơ haiku với hình ảnh. Tạp chí đã hoạt động từ năm 2005 và vẫn xuất bản các số mới.
Trang https://ourbesthaiga.blogspot.com của Lavana Kray, một nữ hajin România, cũng thường xuyên đăng tải các bài haiga từ nhiều quốc gia trên thế giới. Đặc biệt, trang blog này chỉ đăng tải các bài haiga có tranh/ảnh đen trắng, không sử dụng tranh/ảnh mầu. Người viết bài này cũng đã có một số bài haiga được đăng tải trên trang blog này từ đầu năm 2026. Bài gửi đăng thông qua thư diện tử theo địa chỉ: lavana13@gmail.comBottom of Form
Hà Nội, 23 tháng 7 năm 2026
