Những cách tân trong Haiku Nhật Bản hiện đại

Năm 1892 (năm Minh Trị 25) được coi là dấu mốc phân chia hai thời kỳ vận động của thơ haiku: tiền Meiji – bảo thủ, suy thoái và hậu Meiji – mạnh mẽ chuyển mình trên con đường cách tân. Các nhà thơ Kakuta Chikurei, Ozaki Kozo, Ito Shou và Masao Shiki đóng vai trò chủ yếu trong công cuộc tái sinh haiku tạo ra một hình thức “haiku mới” (shin-haiku). Trong đó Shiki là “người chính thức đưa haiku lên bệ phóng cách tân”1. Tinh thần đổi mới của các haijin chủ yếu là hướng tới một hình thức haiku tự do hơn (luật tự do riyu-ritsu).

alt

1. Đề tài:

Haiku hiện đại mở ra nhiều đề tài mới so với haiku cổ điển khiến hồn thơ mang hơi thở của cuộc sống hiện đại. Nếu haiku cổ điển hầu như chỉ giới hạn trong đề tài thiên nhiên thì haiku hiện đại có thể viết về tình yêu, tình dục, đề tài xã hội, …:

Ơ kìa chú quạ / mải mê ngắm nhìn / cô gái bên giếng tắm

Gyozui no / onna ni horeru / karasu kana (Shiki – Quỳnh Như dịch)

Haiku cũng có thể viết về những đề tài xã hội có vẻ ít chất thơ hơn như bom hạt nhân, động đất, sóng thần, hay đơn giản chỉ là mùa giảm giá hàng hóa:

Mùa giảm giá / vợ xa cách chồng / như Kyoshi đã từng

Seru wo kite / hufu hanarete / Kyoshi ni ari (Kyoshi – Quỳnh Như dịch)

2. Phá vỡ cấu trúc truyền thống:

Haiku mới không yêu cầu ngặt nghèo 5-7-5 truyền thống nữa do đó số lượng âm tiết trong một bài haiku hiện đại cũng không giới hạn nghiêm cẩn trong 17 âm. Nhà thơ có thể viết dài hơn hoặc ngắn hơn. Ví dụ bài thơ này của Kyoshi có 14 âm tiết:

Trong ánh mắt / gió mùa thu thổi / đều là thi ca

Aki kaza ya / ganchu no mono / mina haiku (5-5-4)

(Kyoshi – Quỳnh Như dịch)

Leo lên cây này / tôi sẽ thành thần nữ / giữa bạt ngàn lá đỏ chiều nay

Kono ki noberaba / kijo tonaru beshi / yuumomiji

(7-7-5) (M.Takajo – Lê Giang dịch)

3. Vô quý:

Trước kia, trong một bài haiku nhất thiết phải có quý ngữ tức là từ chỉ mùa thì giờ đây, nguyên tắc này không còn là bắt buộc. Nhà thơ có thể sử dụng quý ngữ, có thể không. Nguyên nhân của sự thay đổi này là do cuộc sống của con người hiện đại không còn gắn bó chặt chẽ, không còn diễn ra nhịp nhàng theo mùa vụ tự nhiên nữa. Hơn nữa công nghệ sinh học phát triển, con người đã khiến các loại hoa quả xuất hiện quanh năm. Với con người hiện đại, nhiều loại thực vật đã không còn gắn với một mùa, không còn là biểu tượng cho một mùa nữa. Cho nên trong haiku, cách tân của Shiki không có quan niệm về kigo, thay vào đó là khái niệm “đề tài về mùa” (kidai-me).

4. Nghệ thuật tả thực:

Đây cũng là một con đường mới cho haiku hiện đại mà M.Shiki đã mở ra và sau này được Hekigodo đào sâu, trong khi haiku cổ điển của Basho thiên về tượng trưng, siêu thực. Khái niệm tả thực được Shiki mượn từ trong hội họa. Trong haiku hiện đai, tả thực mang nghĩa “tái sinh những gì như chính chúng đang có”, “lấy tả thực dựa vào quan sát hiện thực của tự nhiên hơn là sự chơi chữ hoặc sự tưởng tượng như haiku trước giờ vẫn làm”. Shiki đã đưa ra các quy định cho thuyết tả thực để hướng dẫn các haijin trẻ làm thơ như sau: “Bạn phải nhìn xuống ngay dưới chân mình và viết về những gì bạn thấy ở đó – cỏ, hoa đang nở. Chỉ cần viết về mỗi từ đó thôi, bạn đã có thể có đến 10 hoặc 20 bài thơ mà không cần di chuyển đi đâu cả. Hãy lấy tư liệu từ chính những gì đang ở xung quanh bạn – nếu bạn thấy bồ công anh, thì hãy viết về bồ công anh. Nếu đó là sương mù thì cứ viết về sương mù. Tư liệu cho văn chương là vô số những gì thuộc về bạn. Ngay cả đôi giày cũ cũng có thể trở thành tư liệu cho thơ văn còn hay hơn là viết về đôi giày của phương Tây…”2:

Mảnh trăng tròn / Trên trời đầy sao / Xanh thẳm

Suna hama ni / ashi ato / nagaki / haru hi kana (Shiki – Quỳnh Như dịch)

Tóm lại, thơ haiku Nhật Bản thời cận hiện đại có những cách tân mạnh mẽ về thi pháp. Đó là sự mở rộng tới những đề tài gần gũi hơn với đời sống như xã hội, tình yêu, tình dục, là sự phá vỡ cấu trúc truyền thống 5/7/5, không nhất thiết phải dùng quý ngữ, chú trọng nghệ thuật tả thực trong thơ. Tất cả những cố gắng đổi mới của các thi sĩ haiku cận hiện đại đã khiến haiku tiếp tục phát triển và lan toả theo hướng toàn cầu hoá. Tìm tòi sáng tạo không ngừng, không dừng lại ở những thành quả dù lẫy lừng tưởng chừng không thể vượt qua của tiền nhân, các nhà thơ haiku hiện đại đã đạt được những thành tựu mới rất đáng nể phục. Những thành công trong cách tân thơ haiku của họ là bài học lớn cho bất cứ sự sáng tạo nghệ thuật nào.

---

CHÚ THÍCH

1,2. Nguyễn Vũ Quỳnh Như – M.Shiki và haiku cận đại, Kỷ yếu HT Quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam và Nhật Bản, ĐHKHXH & NV, ĐHQG TP HCM, 2010.

Mai Liên

CLB Haiku Việt Hà Nội

Video Tổng Hợp

Quảng Cáo

Lượng truy cập

mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterHôm nay9528
mod_vvisit_counterHôm qua37307
mod_vvisit_counterTất cả4608036
Hiện có 1450 khách Trực tuyến