Một trăm bài Haiku hay nhất mọi thời đại

(http://www.thehypertexts.com/Best%20Haiku.htm)

Michael R. Burch* tuyển

Lê Văn Truyền dịch

Trần Anh Thơ hiệu đính
alt

Haiku là gì? Trong ngôn ngữ Nhật Bản, “hai” có nghĩa là “khác thường”/ “tuyệt vời” (unsual) và “ku” có nghĩa là “khổ thơ” (verse/strophe). Sir George Sansom gọi haiku là “những giọt tinh túy của thơ” (little drops of poetic essence). Harold Henderson gọi haiku là những khoảnh khắc “trầm tư/thiền định” (meditations). Tôi nghĩ về haiku như là những lát cắt được cấu trúc bằng ngôn từ, là “hình ảnh bằng ngôn ngữ”. Một định nghĩa có ích khác: haiku là những “hình ảnh siêu nghiệm” (transcendent images). Ví như khúc haiku sau đây:
Grasses wilt:
the braking locomotive
grinds to a halt.

Yamaguchi Seishi, Michael R. Burch phỏng dịch

Đám cỏ tàn úa

đầu tầu giảm tốc vào ga

nghiền nát

Trong phiến khúc haiku trên đây, những ngọn cỏ tàn úa mùa thu và bị đầu tầu vào ga nghiền nát tượng trưng cho sự già cỗi, chết chóc. Dưới bàn tay của thi sỹ tài hoa, hai hình ảnh đơn giản đã thay lời muốn nói.
Trong khi theo truyền thống Nhật Bản, haiku được viết thành 3 dòng với 5-7-5 âm tiết thì trong sáng tác haiku bằng tiếng Anh, đó không phải là một nguyên tắc cứng nhắc, vì vậy dịch haiku khi cần thiết tôi thường dùng số âm tiết nhiều hơn miễn là chuyển tải được hình ảnh, cảm xúc và ý nghĩa của khúc haiku theo như tôi cảm nhận được.

Ảnh hưởng của haiku đối với thơ ca anh ngữ hiện đại là rất hiển nhiên và đậm nét. Quả thực, nhiều quy tắc của Chủ nghĩa hình tượng (Imagism) bắt nguồn từ haiku, như việc sử dụng sự tưởng tượng cụ thể và việc “xử lý trực tiếp sự vật (chủ thể/khách thể)”. Ezra Pound, cha đẻ và là người tiên phong của trường phái hình tượng đã dịch nhiều thơ phương Đông và cũng đã sáng tác nhiều bài thơ tương tự. Bài thơ “Trong ga tầu điện ngầm” là một trong những bài thơ có dáng dấp haiku của ông.

The apparition of these faces in the crowd;

Petals on a wet, black bough

Những khuôn mặt xuất hiện trong đám đông

những cánh hoa trên một cành cây khô, ướt đẫm.

Những thi phẩm nổi tiếng mang dáng dấp haiku gồm có “The Red Wheelbarrow” (Bánh xe cút kít mầu đỏ) của William Carlos Williams và “Thirteen Ways of Looking at a Blackbird” (Mười ba cách nhìn một con chim hét) của Wallace Stevens. Các nhà thơ Anh khác đã sáng tác, dịch và chịu ảnh hưởng của haiku gồm có Richard Wright, Allen Ginsberg, Gary Snyder, Jack Kerouac, Amy Lowell, Kenneth Rexroth, Margaret Atwood, Robert Hass và Paul Muldoon. Cũng có thể ghi nhận ảnh hưởng của Phương Đông đối với các sáng tác của những nhà thơ trường phái hiện đại đầu tiên như Walt Whitman, Ralph Waldo Emerson và Henry David Thoreau.

Dưới đây là bản dịch của tôi* (Michael R. Burch - chú thích của người dịch) một số khúc waka cổ nhất của Nhật Bản, theo thời gian đã phát triển thành các biến thể như tanka, renga haiku. Những bản dịch của tôi được trích dẫn từ tác phẩm Kojiki (Thi phẩm của các bậc thầy), tác phẩm được nhà thơ Ô no Yasumaro biên soạn vào khoảng năm 711 - 712 sau Công Nguyên. Thi phẩm Kojiki thuật lại sự khởi đầu có tính thần thoại và lịch sử của vương triều. Giống như tác phẩm Aeneid của nhà thơ Virgil, Kojiki đã cố hợp thức hóa những quy tắc bằng cách thuật lại nguồn gốc các quy tắc ấy.

Đây là một trong những dòng thơ cổ nhất được ghi trong quyển sách cổ nhất của Nhật Bản:
While you decline to cry,
high on the mountainside
a single stalk of plumegrass* wilts.

Khi bạn muốn òa khóc

trên triền núi cao

một bông lau héo rũ

Ô no Yasumaro (khoảng 711), Michael R. Burch phỏng dịch

Và đây, là một trích dẫn khác với sắc thái hài hước cũng từ Kojiki:

Hush, cawing crows; what rackets you make!
Heaven's indignant messengers,
you remind me of wordsmiths!

Ô no Yasumaro (khoảng 711), Michael R. Burch phỏng dịch

Tĩnh mịch, tiếng quạ kêu vang

những sứ giả phẫn nộ của Thượng đế

nhắc ta nhớ về những nhà văn
Và một bài khác

Onyx, this gem-black night.
downcast, I await your return
like the morning sun, unrivaled in splendor.

Ô no Yasumaro (khoảng 711), Michael R. Burch phỏng dịch

Mã não, viên ngọc huyền

ta chờ em trở lại

như mặt trời rực rỡ vô song

Snow –obcured heights,
mist-shrouded slopes:
this spring evening.

Ilio Sõgi (1421-1502), Michael R. Burch phỏng dịch

Đỉnh núi tuyết phủ

dốc núi mờ sương

chiều Xuân chạng vạng

Soundlessly they go,
the herons passing by:
arrows of snow filling the sky.

Yamâzki Sõkan (1464-1552),Michael R. Burch phỏng dịch

Đàn diệc lặng lẽ bay

những mũi tên tuyết trắng

ngập tràn bầu trời xanh

O, fluttering moon,
if only we could hang a handle on you,
what a fan you would be!

Arakida Moritake (1472-1549) Michael R. Burch phỏng dịch

Ôi, vầng trăng lung linh

ước gắn một cái cán

cho trăng thành chiếc quạt

An orphaned blossom
returning to its bough, somehow?
No, a solitary butterfly.

Arakida Moritake (1472-1549) Michael R. Burch phỏng dịch

Hoa đơn côi sao lại bay lên cây?

ồ không, một chú bướm

tha thẩn trong nỗi buồn

Life: a solitary butterfly
swaying unsteadily on a slender stalk of grass,
nothing more. But so exquisite!

Nishiyama Soin (1605-1682), Michael R. Burch phỏng dịch

Cuộc đời: cánh bướm cô đơn

lửng lơ trên ngọn cỏ

không gì hơn, nhưng thật thanh tao
Matsuo Basho (1644-1694), Michael R. Burch phỏng dịch

This darkening autumn:
my neighbor,
how does he continue?

Matsuo Basho (1644-1694), Michael R. Burch phỏng dịch

Mùa thu ảm đạm này

người hàng xóm của tôi

liệu có qua khỏi?

Autumn darkness

descends
on this road I travel alone

Matsuo Basho (1644-1694), Michael R. Burch phỏng dịch

Mùa thu ảm đạm

buông xuống con đường

mình tôi độc hành

Lightning
shatters the darkness -
the night heron's shriek.

Matsuo Basho (1644-1694), Michael R. Burch phỏng dịch

Ánh sáng xua tan bóng tối

đêm đen

tiếng thét của những anh hùng

An ancient pond,
the frog leaps:
the silver plop and gurgle of water.

Matsuo Basho (1644-1694), Michael R. Burch phỏng dịch

Ao xưa

con ếch nhảy vào

nước xao ánh bạc

A crow settles
on a withered branch:
autumn nightfall.

Matsuo Basho (1644-1694), Michael R. Burch phỏng dịch

Quạ đậu

trên cành cây khô

hoàng hôn mùa Thu

My eyes,
having observed everything,
returned to the white chrysanthemums.

Kosugi Isshõ (1652-1688), Michael R. Burch phỏng dịch

Đôi mắt tôi

sau trải nghiệm cuộc đời

hướng về đóa cúc trắng

A white swan
parts the cherry-petalled pond
with her motionless breast.

Roka (1671-1703), Michael R. Burch phỏng dịch

Cái ức bất động

con thiên nga trắng

rẽ mặt ao ngập cánh anh đào


Năm 1692, Roka trở thành một môn đệ thụ giáo haiku với Basho; và đó là những năm cuối đời của Basho.

Useless dreams, alas!
Over desolate fields
winds whisper as they pass.

Uejima Onitsura (1661-1738), Michael R. Burch phỏng dịch

Ôi, những giấc mơ hão huyền

như xạc xào cơn gió

lướt qua cánh đồng hoang

Observe:
see how the wild violets bloom
within the forbidden fences!

Shida Yaba (1663-1740), Michael R. Burch phỏng dịch

Hãy ngắm nhìn

hoa tím dại bừng nở

bên bờ dậu hoang

Leaves, like the shadows of crows
cast by a lonely moon.

Kaga no Chiyo (1703-1775), Michael R. Burch phỏng dịch

Những chiếc lá như những con quạ đen

gieo trên mặt trăng cô đơn

A kite floats
at the same place in the sky
where yesterday it floated ...

Yosa Buson (1716-1783), Michael R. Burch phỏng dịch

Con diều trôi

trên bầu trời

đúng chỗ hôm qua nó lượn

Standing beneath cherry blossoms
who can be strangers?

Kobayashi Issa (1763-1827), Michael R. Burch phỏng dịch

Ngồi dưới anh đào nở

có ai thấy xa lạ?

Overdressed for my thatched hut:
a peony blossoms.

Kobayashi Issa (1763-1827), Michael R. Burch phỏng dịch

Lợp lại mái tranh

túp lều của tôi

mẫu đơn bừng nở

Oh, magnificent peony,
please don't disdain
these poor surroundings!

Kobayashi Issa (1763-1827), Michael R. Burch phỏng dịch

Ơi đóa mẫu đơn lộng lẫy

xin đừng kiêu kỳ

giữa bao người nghèo đói

Insolent peony!
Demanding I measure your span
with my fan?

Kobayashi Issa (1763-1827), Michael R. Burch phỏng dịch

Bông mẫu đơn hỗn hào

đòi ta đọ ngươi

với cái quạt của ta?

"This big!"
The child's arms
measured the peony.

Kobayashi Issa (1763-1827), Michael R. Burch phỏng dịch

Đôi tay trẻ thơ

đo cánh mẫu đơn

“Ồ! Nó to thật!”

Peonies blossom;
the world is full of fibbers.

Kobayashi Issa (1763-1827), Michael R. Burch phỏng dịch

Hoa mẫu đơn bừng nở

quanh ta đầy người dối trá

Hình như Issa có một phức cảm yêu – ghét đối với những bông hoa mẫu đơn, bà viết đến 84 khúc haiku về loài hoa này, khi thì ca ngợi và khi thì phê phán sự kiêu kỳ của chúng.

Sing, my sacred tortoiseshell lyre;
come, let my words
accompany your voice

Matsuo Basho, Michael R. Burch phỏng dịch

Cây thụ cầm đồi mồi thần thánh

hãy cất tiếng đàn

cho ta hòa theo

Sappho là nhà thơ trữ tình đầu tiên đến nay chúng ta vẫn nhắc đến tên tuổi và nữ thi sỹ có thể vẫn là nhà thơ trữ tình lớn nhất. Nữ haijin nổi tiếng về sự dí dỏm, giống như haiku đơn giản, súc tích đôi khi đến mức làm ta sửng sốt. Vì tôi đã phụ trách một trang thơ về những vần thơ trữ tình hay nhất mọi thời đại, dòng thơ haiku sau đây đã xuất hiện với tôi một cách hoàn toàn bất ngờ, và hoàn toàn không có ý định từ trước, tôi đã chấm dứt trang thơ này và bắt đầu dịch nhiều bài haiku.

Dark-bosomed clouds
pregnant with heavy thunder ...
the water breaks

Matsuo Basho, Michael R. Burch phỏng dịch

Những đám mây đen

mang sấm sét trong lòng

trời bỗng tuôn mưa

The butterfly
perfuming its wings
fans the orchid

Matsuo Basho, Michael R. Burch phỏng dịch

Chú bướm

quạt cánh hoa lan

ướp thơm đôi cánh

Thật thú vị khi nhận thấy sự tương đồng giữa ba bài thơ của những nhà thơ rất khác biệt. Sappho là một nhà thơ của Hy Lạp cổ đại sinh trưởng ở đảo Lesbos; tính cách tình dục đồng giới của bà đã mang lại sự biểu đạt và nghĩa rộng của những từ “Lesbian” hay “Sapphic” mà chúng ta sử dụng trong ngôn ngữ hiện đại ngày nay.

Matsuo Basho là một bậc thầy haiku cổ của Nhật Bản, đã ảnh hưởng (và vẫn tiếp tục ảnh hưởng) đến nhiều nhà thơ Phương Tây. Tôi là một nhà thơ Mỹ không mấy tên tuổi nhưng rất yêu thích các trường phái thơ ca khác nhau. Các bài thơ cùng có chung một loạt các đặc điểm: sự khúc chiết, súc tích, trong sáng và việc sử dụng hình ảnh để biểu đạt cảm xúc. Trong mỗi bài thơ, người thi sỹ sử dụng hình ảnh để biểu đạt nhiều thông tin về cảm xúc của mình còn nhiều hơn những dòng văn xuôi.

Sappho viện dẫn đến cây đàn lyre, một loại đàn giống cây thụ cầm (đàn harp), nhạc cụ đã đem lại thuật ngữ hiện đại “thơ trữ tình” (lyric poetry). Khi Sappho nói đến “cây đàn lyre thần thánh” (the lyre sacred), nhà thơ cũng đã viện dẫn đến Muse, những nữ thần Thơ Ca (những vị thần của Hy Lạp cổ đại đã giải thích cội nguồn của thi ca, là nguồn cảm hứng tuyệt diệu).

Thơ haiku của Basho là những tuyệt tác có thể làm cho ta nhầm lẫn vì vẻ ngoài đơn giản của chúng, nhưng chúng có thể lột tả một cách sinh động bản chất cộng sinh (symbiotic nature) của đời sống. Những con bướm hút mật hoa, và qua đó giúp hoa thụ phấn. Thơ của Basho là một minh chứng cho nghệ thuật phản ánh thiên nhiên; thật khó để nói lên cái gì là đáng yêu hơn: con bướm, nhành lan hay những dòng thơ được chạm trổ một cách trang nhã. Khúc haiku của tôi so sánh những đám mây tích sấm sét trước cơn mưa với một thai phụ vỡ ối. Tôi cho rằng đó là một hình ảnh có hiệu ứng, mặc dù tôi nghĩ bạn đọc có thể cho rằng rằng tôi không xứng đáng là một bậc thầy haiku. Hy vọng rằng, tôi có thể dành cho bạn đọc sự tôn kính xứng đáng. Và bây giờ, sau đây là những khúc haiku tôi yêu thích.

Pausing between clouds
the moon rests
in the eyes of its beholders

Matsuo Basho, Michael R. Burch phỏng dịch

Giữa những đụn mây trắng

Chị Hằng nghỉ ngơi

trong mắt người chiêm ngưỡng

Khúc haiku trên đây cũng đã chứng tỏ được sự đơn giản và sức mạnh của bài thơ dưới tay một ngòi bút tài năng. Khi một bậc thầy như Basho viện dẫn hình ảnh của mặt trăng, Basho có thể cuốn hút chúng ta đến với tất cả những gì chúng ta biết và tất cả cảm xúc của chúng ta về Chị Hằng.

Oh, fallen camellias,
if I were you,
I'd leap into the torrent!

Takaha Shugyo, Michael R. Burch phỏng dịch

Ôi đóa hoa trà

nếu là ngươi

ta đã gieo mình vào giòng suối

Bài thơ trên đây là một khúc haiku khác mà tôi đặc biệt yêu thích, vì nhà thơ đã làm người đọc thấu cảm và thông cảm với những nhành hoa khô héo. Khi tôi dịch bài thơ này, tôi nhín thấy ở bên ngoài những cánh hoa rơi tơi tả trong mưa và hình như nhà thơ gợi cho ta rằng một cái chết nhanh chóng tốt hơn một cái chết từ từ, chậm rãi. Bài thơ hình như cũng là một gợi ý tự vẫn hoặc cái chết không đau đớn (euthanasia) cũng là một giải pháp so với cái chết kéo dài, mặc dù vẫn có những cách diễn giải khác nhau về khúc haiku này. Một bài thơ hay là một bài thơ có thể gợi cho người đọc nhiều cách thưởng ngoạn khác nhau.

Eros harrows my heart:
a wind on desolate mountains
uprooting oaks.

Sappho, fragment 42, Michael R. Burch phỏng dịch

Người anh hùng dày vò tim ta

ngọn gió trên núi đồi hoang vu

bật gốc cây sồi già

Tôi nghĩ trong bài thơ này của Sappho hiện hữu “sự tương đồng nguồn cội” (family resemble) giữa dòng thơ trữ tình ngắn gọn, súc tích và đầy sức gợi của Sappho với dòng thơ của các bậc thầy phương Đông.

when you opened
my letter
were you surprised
my heart
fell out?

Michael Windsor McClintock (USA)

Khi mở lá thư anh

em có ngạc nhiên

thấy trái tim anh trong đó?

next door
the lovemaking
subsides
stars fall
from other worlds

Michael Windsor McClintock (USA)

Nhà bên cuộc yêu lắng xuống

những vì sao rơi

từ thế giới khác

an old photo
of my parents
young and happy -
of all the things I own
that is the saddest

Michael Windsor McClintock (USA)

Một bức ảnh cũ

bố mẹ vui vẻ trẻ trung -

buồn thay những gì tôi đang có

Ba bài thơ trên đây là của Michael Windsor McClintock, một nhà thơ Hoa Kỳ đương thời. Vào những năm 1960’ nhà thơ là Phụ Tá Biên Tập tạp chí Haiku Hightlights. Trong những năm 70’ ông là Phụ Tá Biên Tập tạp chí Modern Haiku và là biên tập tạp chí American Haiku Poets Series và tạp chí Seer Ox: American Senryu Maggazine. Tôi nghĩ các bài haiku của ông đã cho thấy một hình ảnh trong sáng, giản dị có thể gợi cho ta bao nhiêu là cảm xúc: một phong thư được mở ra, một ngôi sao băng trên bầu trời, một bức ảnh của người yêu dấu đã rung động trái tim ta như thế nào.

Tôi nghĩ những bậc thầy thời xưa cũng sẽ tán thưởng những bài thơ như thế này.

One apple, alone
in the abandoned orchard
reddens for winter

Patrick Blanche, Michael R. Burch phỏng dịch

Quả táo cô đơn

trong vườn hoang

ửng đỏ đón mùa Đông

Bài thơ trên đây là của một nhà thơ Pháp cho thấy thơ ca của các bậc thầy Phương Đông đã ảnh hưởng như thế nào đến nền thi ca trên thế giới.

Our life here on earth:
to what shall we compare it?
It is not like a rowboat
departing at daybreak,
leaving no trace of us in its wake?

Takaha Shugyo, Michael R. Burch phỏng dịch

Cuộc sống ta trên trái đất này

có gì sánh được?

không giống chiếc du thuyến

khởi hành lúc rạng đông

không để lại dấu vết gì trên đuôi sóng

Bài thơ trên đây là một bài tanka, một thể thơ phương Đông khác. Bài thơ nói về bệnh tật của con người: có bao nhiêu người đã chết mỗi ngày mà không “wake” (thức dậy)? Đối với mỗi Shakespeare trong ta, có hàng triệu con người bình thường (non-entity), ít nhất là theo nghĩa trong ký ức của mọi người. Nhà thơ hay nhất là nhà thơ biết nói lên sự thật. Không như những “ông lang băm” và những “ông thầy bói”, nhà thơ đem đến cho độc giả sự thật trần trụi mà nhà thơ cảm thấy được.

Graven images of long-departed gods,
dry spiritless leaves:
companions of the temple porch

Matsuo Basho, Michael R. Burch phỏng dịch

Hình ảnh của thần linh

khắc trên những chiếc lá khô vô hồn

bạn đồng hành của cổng đền

Tôi rất thích khúc haiku trên đây của Basho bởi vì nó đề cập đến tính xác thực và quyền lực của tôn giáo. Các “lang băm”, thầy tu và các nhà truyền giáo của bất kỳ tôn giáo nào cũng muốn nói về Thượng Đế và thánh thần nhưng Thượng Đế của họ bất công và vô hiệu một cách khác thường. Thượng đế của những “lang băm”, tu sĩ và nhà truyền giáo không bao giờ có thể tránh được bệnh tật và cái chết: với các nhà thơ nói lên sự thật, điều đó là hiển nhiên.

Sau đây là một bài thơ làm cho tôi nghĩ rằng Basho không bao giờ là tín đồ của những tôn giáo được lập ra như vậy:

The temple bells grow silent
but the blossoms provide their incense
a perfect evening!

Matsuo Basho, Michael R. Burch phỏng dịch

Chuông chùa dần lặng

hoa nở ngát hương

màn đêm tuyệt vời

Và một bài khác:
See: whose surviving sons
visit the ancestral graves
white-bearded, with trembling canes?

Matsuo Basho, Michael R. Burch phỏng dịch

Hãy nhìn: những đứa con sống sót

râu tóc bạc run rẩy chống gậy

viếng mộ cha ông

Một lần nữa, Basho đã nói lên một cách trung thực một sự thật rất thuyết phục dù có làm cho ta nản lòng. Những nhà thơ Hy Lạp cổ đại cũng không ngần ngại nói về cái chết một cách trực diện. Sau đây là một đoạn văn bia Hy Lạp cổ đại khắc trên đá làm gợi nhớ đến Basho:
Does my soul abide in heaven, or hell?
Only the sea gull
in his high, lonely circuits, may tell.
Michael R. Burch, theo Glaucus

Linh hồn tôi ngụ trên Thiên Đàng hay dưới Địa Ngục?

chỉ những con mòng biển cô đơn

trên trời cao mới biết

Và đây là một đoạn văn bia cổ Hy Lạp khác có thể sánh được với một khúc haiku hay nhất về sự đơn giản, chân thật, rõ ràng và thẳng thắn của nó:

Mariner, do not ask whose tomb this may be,
but go with good fortune: I wish you a kinder sea.

Michael R. Burch, theo Plato

Này, thủy thủ, đừng hỏi đây là nấm mồ của ai

hãy ra khơi may mắn

hãy là đứa con của biển khơi

Hai khúc haiku dưới đây là của một nữ haijin, Hisajo Sugita:

I remove my beautiful kimono:
its varied braids
surround and entwine my body

Hisajo Sugita, Michael R. Burch phỏng dịch

Chiếc kimono đẹp buông rơi

quanh thân tôi

chỉ còn những dải áo

This day of chrysanthemums
I shake and comb my wet hair,
as their petals shed rain
Hisajo Sugita, Michael R. Burch phỏng dịch

Ngày Hoa cúc

tôi vẩy làn tóc ướt

cánh hoa tỏa mưa


Sau đây là một số khúc haiku của Matsuo Basho:

Let us arrange
these lovely flowers in the bowl
since there's no rice

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Hãy cắm những bông hoa đẹp

trong cái bát

khi không còn một hạt cơm

The first soft snow:
leaves of the awed jonquil
bow low

Matsuo Basho, Michael R. Burch phỏng dịch

Bông tuyết đầu mùa:

lá cây hoa trường thọ

cúi chào

Come, investigate loneliness!
a solitary leaf
clings to the Kiri tree

Matsuo Basho, Michael R. Burch phỏng dịch

Hãy đến đây, nỗi cô đơn!

một chiếc lá mồ côi

níu lấy cành Kiri

The first chill rain:
poor monkey, you too could use
a woven cape of straw

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Mưa đầu mùa lạnh lẽo:

con khỉ đáng thương

hãy đội cái mũ rơm


This snowy morning:
cries of the crow I despise
(ah, but so beautiful!)

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Buổi sáng tuyết lạnh này

chẳng màng tiếng quạ kêu

(ôi, buổi sáng tuyệt đẹp)

Like a heavy fragrance
snow-flakes settle:
lilies on rocks

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Như mùi hương ngát

hoa tuyết đậu trên đá:

những bông huệ tây

The cheerful-chirping cricket
contends gray autumn's gay,
contemptuous of frost

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Tiếng dế rả rích

đua với thu vàng

không màng sương giá

Whistle on, twilight whippoorwill,
solemn evangelist
of loneliness

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Hoàng hôn, tiếng hót chim bắt muỗi

phúc âm trang nghiêm

nỗi niềm hiu quạnh

The year's first day ...
thoughts come, and with them, loneliness;
dusk approaches

Matsuo Basho, Michael R. Burch phỏng dịch

Ngày tân niên

cô đơn cùng những suy tư;

hoàng hôn buông xuống

An empty road
lonelier than abandonment:
this autumn evening

Matsuo Basho, Michael R. Burch phỏng dịch

Con đường hoang vắng

cô đơn hơn bị bỏ rơi

trong chiều thu này

Ballet in the air!
two butterflies, twice white,
meet, mate, unite.

Matsuo Basho, Michael R. Burch phỏng dịch

Vũ điệu trong không trung

đôi bướm trắng

gặp nhau, kết đôi, hòa hợp

High-altitude rose petals
falling
falling
falling:
the melody of a waterfall.

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Từ trên cao

những cánh hoa hồng

rơi

rơi

rơi

giai điệu của dòng thác

The cicada's cry
contains no hint to foretell
how soon it must die.

Matsuo Basho, Michael R. Burch phỏng dịch

Ve sầu ca vang

không hề biết trước

khi nào đời tàn

Fever-felled mid-path
my dreams resurrect, to trek
through a hollow land

Matsuo Basho, Michael R. Burch phỏng dịch

Giữa cơn sốt kinh hoàng

những giấc mơ trỗi dậy

dìu tôi qua những miền đất hoang

The sea darkening,
the voices of the wild ducks:
my mysterious companions!

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Mặt biển tối dần

tiếng kêu những con vịt hoang

những người bạn đường bí ẩn

Will we meet again?
Here at your flowering grave:
two white butterflies

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Khi nào ta gặp lại

trên nấm mồ nở hoa

hai con bướm trắng

These wilting summer flowers?
The only remains
of "invincible" warriors

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Những bông hoa mùa hè tàn héo

chỉ còn lại dấu tích

những người chiến binh vô địch

Spring has come:
the nameless hill
lies shrouded in mist

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Mùa xuân đã đến

ngọn đồi vô danh

ẩn mình trong sương


Among the graffiti
one illuminated name:
yours.

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Giữa những bức tranh tường

chỉ một cái tên rực rỡ

đó là tên em


A spring wind
stirs willow leaves
as a butterfly hovers unsteadily.

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Gió Xuân

lá liễu lay

như cánh bướm lửng lơ

Swallow flitting in the dusk,
please spare my small friends
buzzing among the flowers!

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Chim nhạn lượn trong bóng đêm

hãy để những người bạn nhỏ của tôi

bay liệng giữa những đóa hoa


Morning glories blossom,
reinforcing the old fence gate

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Bình minh huy hoàng bừng nở

cổng rào cũ chắc hơn

Scrawny tomcat!
Are you starving for fish and mice
or pining away for love?

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Con mèo đực khẳng khiu

vì đói ăn

hay vì nỗi thất tình day dứt

The moon: glorious its illumination!
therefore, we give thanks
dark clouds cast their shadows on our necks

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Hằng Nga lộng lẫy

cám ơn những đám mây đen

tỏa bóng trên cổ ta


Curious flower,
watching us approach:
meet Death, our famished donkey

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Bông hoa kỳ dị

canh chừng chúng ta:

con lừa khốn khổ gặp Thần Chết


Ah me,
I waste my meager breakfast
morning glory gazing!

Matsuo Basho, phỏng dịch Michael R. Burch

Ồ, tôi bỏ

bữa điểm tâm đạm bạc

ngắm bình minh rực rỡ

Và dưới đây là một số bài của các nhà thơ khác:

Right at my feet!
When did you arrive here,
snail?

Kobayashi Issa, Michael R. Burch phỏng dịch

Chú sên

đến đây khi nào

ngay dưới chân ta

Oh, brilliant moon
is it true that even you
must rush away, as if tardy?

Kobayashi Issa, Michael R. Burch phỏng dịch

Ôi, vầng trăng sáng

cũng vội vàng trôi

như sắp muộn rồi

Ghostly the gray cow comes
mooing
mooing

mooing
out of the morning mist.

Kobayashi Issa, Michael R. Burch phỏng dịch

Con bò xám gầy trơ xương

một sáng mờ sương

rống lên ai oán

Peonies blossom;
the world is full of blooming liars.

Kobayashi Issa, Michael R. Burch phỏng dịch

Hoa diên vỹ nở

thế giới đầy người dối trá

After killing a spider,
I was overcome by loneliness
in the bittercold night.

Masaoka Shiki (1867-1902), Michael R. Burch phỏng dịch

Tôi giết một con nhện

lòng ngập tràn cô đơn

trong đêm đen giá buốt

Summer river:
ignoring the bridge,
my horse charges through the water.

Masaoka Shiki (1867-1902), Michael R. Burch phỏng dịch

Lờ đi cây cầu

trên sông mùa hạ

ngựa thồ qua sông

After the fireworks,
the spectators departed:
how vast and dark the sky!

Masaoka Shiki (1867-1902), Michael R. Burch phỏng dịch

Sau màn pháo hoa

mọi người đi rồi

trời đêm mênh mang

Such a small child
sent to become a priest:
frigid Siberia!

Masaoka Shiki (1867-1902), Michael R. Burch phỏng dịch

Như chú tiểu đồng

thụ giáo đi tu

Siberi lạnh lẽo

We cannot see the moon
and yet the waves still rise

Masaoka Shiki (1867-1902), Michael R. Burch phỏng dịch

Chẳng thấy được chị Hằng

sóng biển vẫn trào dâng

The first morning of autumn:
the mirror I investigate
reflects my father’s face
Masaoka Shiki (1867-1902), Michael R. Burch phỏng dịch

Một sáng mùa Thu

trong gương tôi soi

cha tôi hiện bóng


Wild geese pass
leaving the emptiness of heaven
revealed

Takaha Shugyo, Michael R. Burch phỏng dịch

Đàn ngỗng trời bay qua

để lại khoảng trống

trên bầu trời bao la

Silently observing
the bottomless mountain lake:
water lilies

Inahata Teiko, Michael R. Burch phỏng dịch

Lẳng lặng ngắm nhìn

mặt hồ không đáy trên núi:

những bông hoa súng

Cranes
flapping ceaselessly
test the sky's upper limits

Inahata Teiko, Michael R. Burch phỏng dịch

Những con sếu

vỗ cánh không ngừng

thách thức trời cao

Falling snowflakes'
glitter
tinsels the sea

Inahata Teiko, Michael R. Burch phỏng dịch

Những hoa tuyết rơi

lấp lánh

trang hoàng biển xanh

Blizzards here on earth,
blizzards of stars
in the sky

Inahata Teiko, Michael R. Burch phỏng dịch

Trên mặt đất bão tuyết

trời cao

bão sao băng


Completely encircled
in emerald:
the glittering swamp!

Inahata Teiko, Michael R. Burch phỏng dịch

Ngọc lục bảo bao quanh

đầm lầy lấp lánh

The new calendar!:
as if tomorrow
is assured ...

Inahata Teiko, Michael R. Burch phỏng dịch

Quyển lịch mới

như nói cùng ta

ngày mai có chắc …


Ah butterfly,
what dreams do you ply
with your beautiful wings?

Kaga no Chiyo (1703-1775), Michael R. Burch phỏng dịch

Ôi, con bướm

miệt mài dệt giấc mơ nào

với đôi cánh đẹp

Because morning glories
hold my well-bucket hostage
I go begging for water

Kaga no Chiyo (1703-1775), Michael R. Burch phỏng dịch

Cái gầu của tôi

vướng phải dây hoa bìm bìm

tôi đi xin nước


Spring
stirs the clouds
in the sky's teabowl

Kikusha-ni, Michael R. Burch phỏng dịch

Mùa xuân

lay động những áng mây

bầu trời trong chén trà

Tonight I saw
how the peony crumples
in the fire's embers

Katoh Shuhson, Michael R. Burch phỏng dịch

Đêm nay tôi thấy

cánh diên vỹ nát nhàu

trong tro tàn lò sưởi

It fills me with anger,
this moon; it fills me
and makes me whole

Takeshita Shizunojo, Michael R. Burch phỏng dịch

Vầng trăng làm tôi giận dữ

cũng vầng trăng này

cho tôi là chính mình

War
stood at the end of the hall
in the long shadows

Watanabe Hakusen, Michael R. Burch phỏng dịch

Chiến tranh

trong bóng tối
đứng ở cuối đại sảnh

Because he is slow to wrath,
I tackle him, then wring his neck
in the long grass

Shimazu Ryoh, Michael R. Burch phỏng dịch

Anh ấy không cáu gắt

nên tôi vít cổ anh

lăn xoài trên cỏ xanh


Pale mountain sky:
cherry petals play
as they tumble earthward

Kusama Tokihiko, Michael R. Burch phỏng dịch

Bầu trời nhạt nhòa trên non

những cánh hoa gió lay

rối tung trên mặt đất
Kusama Tokihiko, Michael R. Burch phỏng dịch

The frozen moon,
the frozen lake:
two oval mirrors reflecting each other.

Hashimoto Takako, Michael R. Burch phỏng dịch

Vầng trăng đóng băng

mặt hồ đóng băng

hai tấm gương hình trái xoan phản chiếu

The bitter winter wind
ends here
with the frozen sea

Ikenishi Gonsui, Michael R. Burch phỏng dịch

Gió đông lạnh buốt

ngừng thổi nơi này

biển xanh băng giá

Oh, bitter winter wind,
why bellow so
when there's no leaves to fell?

Natsume Sôseki, Michael R. Burch phỏng dịch

Hỡi gió đông lạnh

còn gào thét làm chi

khi cây đà trụi lá

Winter waves
roil
their own shadows

Tominaga Fûsei, Michael R. Burch phỏng dịch

Những đợt gió Đông

khuấy đục

bóng mình

No sky,
no land:
just snow eternally falling ...

Kajiwara Hashin, Michael R. Burch phỏng dịch

Tuyết rơi, tuyết rơi

không trời

không đất

Along with spring leaves
my child's teeth
take root, blossom
Nakamura Kusatao, Michael R. Burch phỏng dịch

Răng sữa con tôi

cũng bắt đầu nhú

mầm xuân nẩy chồi

Stillness:
a single chestnut leaf glides
on brilliant water

Ryuin, Michael R. Burch phỏng dịch

Trong tĩnh lặng:

chiếc lá dẻ rơi

lướt trên mặt nước

As thunder recedes
alone tree stands illuminated in sunlight:
applauded by cicadas

Masaoka Shiki, Michael R. Burch phỏng dịch

Sấm sét qua rồi

cây trơ trọi dưới ánh mặt trời

đàn ve hòa ca

The snake slipped away
but his eyes, having held mine,
still stare in the grass

Kyoshi Takahama, Michael R. Burch phỏng dịch

Con rắn trườn trong đám cỏ

đôi mắt không rời

khiến tôi bất động

Girls gather sprouts of rice:
reflections of the water flicker
on the backs of their hats

Kyoshi Takahama, Michael R. Burch phỏng dịch

Những cô gái gieo mạ

ánh nước lung linh

đằng sau chiếc nón

Murmurs follow the hay cart
this blossoming summer day

Ippekiro Nakatsuka, Michael R. Burch phỏng dịch

Xe ngựa thồ cỏ khô

lọc cọc

ngày hè hoa nở

The wet nurse
paused to consider a bucket of sea urchins
then walked away

Ippekiro Nakatsuka, Michael R. Burch phỏng dịch

Dừng chân ngắm đám nhím biển

rồi cất bước đi

ướt đẫm cô nhũ mẫu


May I be with my mother
wearing her summer kimono
by the morning window

Ippekiro Nakatsuka, Michael R. Burch phỏng dịch

Ước gì được cùng mẹ

Khoác chiếc kimono

một sáng hè bên cửa sổ

The hands of a woman exist
to remove the insides of the spring cuttlefish

Sekitei Hara, Michael R. Burch phỏng dịch

Vẫn đôi tay ấy

người đàn bà bóc nội tạng

con mực mùa Xuân

The moon
hovering above the snow-capped mountains
rained down hailstones

Sekitei Hara, Michael R. Burch phỏng dịch

Trên đỉnh núi tuyết

chị Hằng rong chơi

tuôn rơi mưa đá

Oh, dreamlike winter butterfly:
a puff of white snow
cresting mountains

Kakio Tomizawa, Michael R. Burch phỏng dịch

Chú bướm mùa đông đẹp như mơ

bông tuyết trắng

đồi núi nhấp nhô

Spring snow
cascades over fences
in white waves

Suju Takano, Michael R. Burch phỏng dịch

Bông tuyết mùa Xuân

đọng trên hàng rào

những làn sóng trắng

LỜI BẠT

Haiku “những giọt tinh túy của thơ” hay còn được gọi là “những hình ảnh siêu nghiệm” của các haijin Nhật Bản qua bản dịch tiếng Anh của nhà thơ Hoa Kỳ Michael R. Burch đã được dịch giả không chuyên Việt Nam, haijin Lê văn Truyền dịch ra tiếng Việt, thổi hồn cho những gì là tinh túy và siêu nghiệm trong thế giới cõi người và cõi đời này. Những trải nghiệm buồn vui, đau đớn từ cái cụ thể nhất của nơi sâu thẳm tình người và tình đời cho đến chốn vô thức mà vẫn long lanh như những giọt sương mai đọng trên những nỗi niềm trắc ẩn nơi con người. Thật đúng như lời học giả Jeihyi Hsich đã nói: “Cuộc sống là một phần những gì chúng ta đã làm nên, và một phần được làm nên bởi những người ta chọn làm bạn”.

Thành công của người dịch không chuyên này là đã làm nổi bật một thực tế là ảnh hưởng của nền thơ haiku Nhật Bản đối với thơ ca Anh ngữ hiện đại là rất hiển nhiên và đậm nét. Có thể nói rằng chủ nghĩa Ấn tượng phương Tây phần nào đã bắt nguồn từ dòng thơ haiku đặc sắc của người Nhật, như việc sử dụng sự tưởng tượng cụ thể và việc xử lý trực tiếp khách thể trong những phiến khúc haiku sau đây:

Những gương mặt xuất hiện trong đám đông

những cánh hoa

trên cành cây khô ướt đẫm

và:

Khi bạn muốn òa khóc

trên núi cao

một bông lau héo rũ

Những nét chấm phá đầy tính ẩn dụ đã làm cho khung cảnh hoang sơ bỗng như sống dậy, biết đi, biết nói, biết cất lên tiếng hát và cũng biết gào thét những nỗi truân chuyên của số phận đời người.

Ta hãy lắng nghe phiến khúc sau đây:

Tĩnh mịch tiếng quạ kêu

những sứ giả phẫn nộ của Thượng đế

nhắc ta nhớ về những nhà văn

Người đọc khó tưởng tượng rằng khúc haiku ấy lại chứa đựng cái hài hước, hóm hỉnh, tương phản giữa thế giới thực tại với không gian tĩnh mịch có tiếng quạ kêu để nhắc nhở người đời nhớ về một thế hệ xa xưa của một thời quá vãng. Vâng, ẩn ý ở đây là hãy “uống nước, nhớ nguồn” như một đạo lý, một lẽ sống ở đời mà ông cha ta thường dạy.

Qua một trăm phiến khúc haiku của các haijin Nhật Bản được Burch tuyển chọn, người dịch đã giao lưu trực tiếp với các tác giả mà ông yêu thích, đây đó có lúc mê say như đang lạc lối vào cõi Thiên Thai, bởi lẽ những vần thơ chuyển ngữ đã minh chứng cho những cảm xúc thăng hoa mà ông là “người chép lại”. Thơ là người. Ông đã làm sống lại cái cảm hoài của các haijin xa xưa:

Những đợt gió Đông

khuấy đục

bóng mình

và:

Sấm sét qua rồi

cây trơ trọi dưới ánh mặt trời

đàn ve hòa ca

rồi thâm trầm hơn, tinh túy hơn và siêu nghiệm hơn khi tự hỏi:

Khi nào ta gặp lại

trên nấm mồ nở hoa

hai con bướm trắng

Vâng, người dịch, sau những trải nghiệm, tri niệm và tri âm cùng với nhiều tác giả, những phiến khúc tuyệt vời của các haijin Nhật Bản đã vào ngồi cùng với ông trong Vườn Thơ Việt Nam.

Vâng, trong sự lãng mạn của suy cảm, những vần thơ dịch đã làm sáng lên tinh thần yêu thơ haiku của một dịch giả không chuyên Việt Nam.

Trần Anh Thơ

Phó Chủ nhiệm Khoa tiếng Anh

Trường Đại Học Kinh Doanh và Công Nghệ

Hà Nội

MICHAEL R. BURCH

Michael R. Burch (sinh ngày 19-2.1958) là giám đốc một công ty công nghệ thông tin ở Mỹ. Ông đồng thời là nhà văn, nhà thơ, nhà bình luận và nhà biên tập, sống ở Nashville, bang Tennessee.

Ông cũng là một nhà hoạt động vì hòa bình, là tác giả của sáng kiến hòa bình Burch-Elberry được mạng Diễn Đàn Quốc Gia về Liên Kết Tiến Bộ của Ấn Độ công bố. Ông cũng là nhà hoạt động tích cực cho trường phái New Formalist (Tân Hình Thức) và Neo-Romanticism (Tân Lãng Mạn). Ông đã công bố những bài thơ hay nhất trên trang mạng thơ The HyperTexts xuất hiện trong suốt hai thập kỷ qua và theo đánh giá của Google đã có hơn hai triệu lượt truy cập kể từ năm 2010. Thơ và truyện ngắn của Burch đã được đăng trên các tạp chí: TIME, USA Today, Writer Digest, Writer’s Journal, Writer’s Gazette, The Lyric, Poet Love … và trên hàng trăm tạp chí thơ ca khác. Ông phụ trách một cột báo hàng tuần trên tờ Nashville’s City Paper trong ba năm cho đến khi chuyên mục này ngừng vào năm 2013. Ông cũng dịch thơ từ tạp chí Old English và các ngôn ngữ khác ra tiếng Anh hiện đại. Burch đã dịch thơ của nhiều nhà thơ trong đó có Basho, Bertolt Brecht, Robert Burns, William Dunbar, Allama Iqbal, Ono no Komachi, Miklós Radnóti, Rainer Maria Rilke, Reneé Vivien và Sappho.

Michael R. Burch đã đạt 5 giải thưởng “Pushcart Prize” từ các nhà xuất bản The Aurorean, Romantics Quarterly, The Raintown Review, Trinacria và Victorian Violet Press. Tác phẩm “Ordinary Love” của ông được giải thưởng thơ “Algernon Charles Swinburne Poetry Award”. Đồng thời ông cũng đạt 6 giải thưởng các cuộc thi thơ và 35 giải thưởng các cuộc thi văn học khác.

Ông kết hôn với ca sỹ Elizabeth Harris Burch và có người con trai Jeremy Michael Burch là ca sỹ, nhạc sỹ và diễn viên.

(Theo WIKIPEDIA tiếng Việt)

Video Tổng Hợp

Quảng Cáo

Lượng truy cập

mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterHôm nay1637
mod_vvisit_counterHôm qua1687
mod_vvisit_counterTất cả5245527
Hiện có 91 khách Trực tuyến